Struikelstenen in Rotterdam: Een verhaal van herinnering en verbondenheid

In de stoepen van Rotterdam liggen op het eerste gezicht onopvallende messing steentjes. Wie goed kijkt, ziet dat er een naam, een geboortedatum en een plaats van overlijden op staat. Dit zijn Struikelstenen, ook wel bekend als Stolpersteine. Ze liggen verspreid door de hele stad en vormen een netwerk van herinnering aan mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn gedeporteerd en vermoord. Vaak waren zij het doelwit vanwege hun Joodse afkomst, maar ook andere groepen vielen ten prooi aan het naziregime. Elke steen markeert het laatste vrijwillige woonadres van een slachtoffer.

Een klein steentje, een groot verhaal

De Duitse kunstenaar Gunter Demnig heeft de Struikelstenen, of Stolpersteine, bedacht en ontworpen. Wat begon als een bescheiden kunstproject is uitgegroeid tot het grootste gedecentraliseerde monument ter wereld. In vrijwel alle Europese landen liggen deze messing steentjes, geplaatst voor de laatste vrijwillige woonadressen van mensen die tijdens het naziregime zijn verdreven, gedeporteerd of vermoord.

De stenen herinneren aan Joden, maar ook aan Sinti en Roma, politieke gevangenen, dienstweigeraars, homoseksuelen, Jehova’s getuigen en mensen met een handicap. Iedereen die slachtoffer werd van het nationaalsocialisme kan op deze manier herdacht worden.

Elke Struikelsteen is een klein keisteentje, afgedekt met een dun messing plaatje. Daarin zijn de gegevens gegraveerd van het slachtoffer: de naam, het geboortejaar, de datum van wegvoering, en indien bekend, de datum en plaats van overlijden – vaak een concentratie- of vernietigingskamp. Wie voorbijloopt, wordt letterlijk even stilgezet; je blik valt op de steen, je leest de naam, en je staat – al is het maar voor een paar seconden – stil bij een leven dat hier ooit was.

Stolpersteine in Kralingen – verhalen dichtbij

In Rotterdam liggen de meeste Struikelstenen in de oudere wijken: Delfshaven, het centrum, het Noordereiland en ook in Kralingen. Kralingen is niet alleen een historische wijk met karakteristieke bebouwing, maar ook een wijk met een rijke – en soms tragische – geschiedenis.

Voorbeelden uit de buurt: aan de Oudedijk 57a – op steenworp afstand van ons makelaarskantoor – liggen drie Struikelstenen voor de familie Bartels. Hans Bartels werd in 1936 geboren en in 1942, slechts zes jaar oud, vermoord in Auschwitz, net als zijn ouders Lion en Mariette. Hun stenen liggen daar, pal voor hun vroegere voordeur.
Op de Oranjelaan 26b herdenken twee messing steentjes Frits en Eveline van Cleeff, die in 1943 omkwamen. Hun woning staat er nog, net als zoveel huizen uit die tijd – huizen waar we nog regelmatig bezichtigingen doen.

Tijdens een bezichtiging: de vraag naar het steentje in het trottoir

Het gebeurt regelmatig: tijdens een bezichtiging ziet iemand zo’n goudkleurig steentje in het trottoir liggen en vraagt wat het is. Niet iedereen kent het verhaal achter de Struikelstenen. Het blijft bijzonder om er iets over te kunnen vertellen. Zo’n klein detail in de straat brengt een heel ander perspectief op een buurt of woning, het maakt zichtbaar dat achter elke voordeur een verhaal schuilt, soms een verhaal dat nooit vergeten mag worden. Voor (aanstaande) bewoners geeft het extra betekenis aan een buurt en de straat. De vrijheid die we vandaag hebben, komt mede voort uit het besef van wat er verloren is gegaan.

Een interactieve kaart vol herinnering

Wil je weten waar in Rotterdam Struikelstenen te vinden zijn? Bekijk dan de interactieve kaart op maps.stolpersteine.app. Daar vind je alle locaties én de persoonlijke verhalen achter de namen. Ook op loods24rotterdam.nl lees je meer over de achtergrond van de Rotterdamse Struikelstenen.

Waarom juist nu?

Rond dodenherdenking 4 mei en Bevrijdingsdag 5 mei is het extra waardevol om bij deze monumenten stil te staan. De Struikelstenen herinneren aan mensen die hier leefden, werkten, liefhadden – net als jij en ik. Ze brengen het verleden dichtbij en maken duidelijk dat vrijheid iets is om te koesteren en door te geven.

Let eens op tijdens een wandeling

De volgende keer dat je door Rotterdam loopt – misschien wel in Kralingen, de Provenierswijk of Delfshaven – kijk dan eens naar beneden. Zie je een klein messing steentje in de stoep? Dan weet je nu: dit is een Struikelsteen, ook wel Stolperstein genoemd. Een tastbare herinnering aan iemand die hier ooit woonde. Een klein steentje, een groot verhaal.